Napolyon’un o meşhur sözü hâlâ kulaklarımızda çınlıyor:

“Para, para, para.”

Bu tekrar ilk bakışta basit, hatta kaba görünebilir.

Ama aslında insanlık tarihinin en kalıcı ve en rahatsız edici gerçeğini fısıldar.

Para nedir?

Zenginlik.

Varlık.

Servet.

Son haftalarda zihnim bu üç neredeyse mitolojik kelimenin etrafında dolaşıyor. En yoksuldan en zengine kadar herkes bir biçimde onların peşinde. Kavramları kökenine kadar soyduğunuzda ise hepsi aynı noktada birleşiyor:

Para.

Yoksul onun kaygısını taşır.

Zengin onu yönetir.

Güçlü olan onu kullanır.

O hâlde en baştan soralım:

Para gerçekten yalnızca bir kâğıt parçası mı?

Yoksa üzerine yüklediğimiz anlamların toplamı mı?

Paranın Soğuk Gerçeği

Tarihsel olarak para romantik bir kavram değildir. Pratik bir çözümdür.

Takas ekonomisi sınırlarına ulaştığında doğdu. Koyununu giysiyle değiştirmek isteyen bir çoban, terzinin o anda koyuna ihtiyaç duymasını beklemek zorunda kalmamalıydı. Para bu kilidi açtı. Ortak bir ölçü yarattı.

Okulda öğrendiğimiz klasik tanım nettir:

•Değer ölçüsü

•Değişim aracı

•Değer saklama aracı

Teknik olarak bu kadardır.

Ancak ekonomi kitaplarının ötesinde daha derin bir gerçek vardır:

Para, fiyatlandırılmış zamandır.

Bir doktora, bir öğretmene, bir yazara ya da bir ustaya ödeme yaptığınızda; aslında onların sınırlı yaşam sürelerinden ayırdığı saatleri satın alırsınız. Bu anlamda para, hayatın ölçülebilir karşılığıdır.

Dolayısıyla para ile kurduğumuz ilişki, zamanla ve değerle kurduğumuz ilişkinin aynasıdır.

Para ve Emeğin Ahlâkı

Adam Smith üretimin kaynağını emekte görürken,

Karl Marx değerin temelini insan emeğine dayandırdı.

İdeolojik konumları farklı olsa da ortak bir etik noktada buluşurlar:

Bir ürünü satın almak, bir insanın zamanını ve emeğini satın almaktır.

Bu farkındalık iki sorumluluk doğurur:

•Emeği sömürmemek

•Kendi emeğini değersizleştirmemek

Pazarlık bu çerçevede başlı başına ahlâksızlık değildir. Ekonominin doğal bir unsurudur. Çin’de ya da Ortadoğu’daki antika pazarlarında pazarlık yapmanın eğlenceli ve normal karşılandığını itiraf edebilirim.

Sorun pazarlığın kendisi değil; karşı tarafın onurunu sistematik biçimde aşındırmak.

Batı toplumlarında pazarlık kültürünün daha zayıf olması biraz da bu yüzden; fiyatın arkasında bir değer ve haysiyet olduğu kabul edilir.

Adil fiyat, iki tarafın da onurunu koruyan fiyattır.

“Bedava” Gerçekten Var mı?

Ekonomide bedava diye bir şey yoktur.

Her şeyin bir maliyeti vardır.

Çoğu zaman bu maliyet metafizik değil, son derece somuttur:

•Vergilerle finanse edilen kamu hizmetleri

•Reklam gelirleriyle ayakta duran “ücretsiz” dijital platformlar

•Sosyal ilişkilerde oluşan karşılıklılık beklentisi

Psikoloji bize şunu gösterir: İnsan zihni karşılıksız iyilik karşısında borçluluk hisseder.

“Bedava” çoğu zaman ekonomik değil, psikolojik bir bağ üretir.

Para ve Güç

Para yalnızca satın alma gücü değildir.

Siyasi güçtür.

Ekonomik güçtür.

Toplumsal güçtür.

Aile içi güçtür.

En nihayetinde karar verme gücüdür.

Finansal bağımsızlık, insanın:

•İstemediği işi reddedebilmesini

•İstemediği ilişkiyi sürdürebilmemesini

•Zamanını seçebilmesini

mümkün kılar.

Bu nedenle para ile özgürlük arasında güçlü bir bağ vardır.

Ancak parayı güç verdiği için kutsallaştırmak hatalıdır.

Güç insanı değiştirmez.

Onun içindekini büyütür.

Paranın Duygusal Mimarisi

Davranışsal ekonomi bize şunu gösterdi: Finansal kararlar çoğu zaman rasyonel değil, duygusaldır.

Kararlarımızın büyük bölümü hızlı ve sezgisel sistem tarafından alınır.

Mesele mistik bir bilinç sıçraması değil, disiplindir.

Duygusal olarak tetiklendiğimiz anlarda finansal karar almamayı öğrenmek gerekir.

Bu ruhsal değil; stratejik bir meseledir.

Para Nereye Akar?

Para:

•Güven inşa eden sistemlere

•Öngörülebilir kurumlara

•Riski yönetebilen yapılara

•Uzun vadeli düşünebilen bireylere

akar.

Güven yoksa para kalmaz.

İtibar yoksa servet sürdürülemez.

Para ve Kimlik

Birçok insan için para yalnızca ekonomik değil, varoluşsaldır.

Gelirini kişisel değerle eşitleyen biri, para kaybettiğinde yalnızca maddi değil, kimlik krizi yaşar.

Finansal olgunluk şu gerçeği kabul etmektir:

Para bir araçtır.

Benliğin ölçüsü değildir.

Yeni Soru: Hangi Para?

Bugün para artık yalnızca cebimizdeki banknot ya da banka hesabımızdaki rakam değildir.

Kripto paralar devlet otoritesine meydan okuyor.

Merkez bankası dijital paraları geliyor.

Algoritmik para deneyleri sürüyor.

Ve klasik soru hâlâ geçerli:

TL mi?

Dolar mı?

Avro mu?

RMB mi?

Yen mi?

Ruble mi?

Her biri ayrı bir hikâye taşır.

Her para birimi bir ekonominin, bir devletin, bir güç sisteminin ve bir güven mimarisinin temsilcisidir.

Dolar Amerikan jeopolitik gücünün uzantısıdır.

Avro Avrupa’nın kurumsal mimarisine dayanır.

RMB Çin’in yükselen iddiasını taşır.

Kripto paralar ise devletsiz güven arayışının ürünüdür.

Para artık sadece değer saklama aracı değil; jeopolitik bir enstrümandır.

Para ne şeytandır ne kurtarıcı.

Para, karakteri büyüten bir aynadır.

Kimin elindeyse, onun içindekini görünür kılar.

Bu yüzden asıl soru para değildir.

Asıl soru şudur:

Parayla birlikte kim oluyorsunuz?

Ve bir adım daha:

Hangi paraya güveniyorsunuz? Ve o güven, dünyaya dair neye inandığınızı size ne anlatıyor?